Bu bölümde neler var?
XIII. yüzyılda Moğol istilası Türk dünyasını derinden etkiledi; Moğol devletleri zamanla Türkleşti ve İslamlaştı. Ardından Timur, Orta Asya'dan Anadolu'ya uzanan büyük bir devlet kurdu. Bu bölümde Moğolları, Timur'u ve ondan sonra kurulan Türk devletlerini ve hanlıklarını sınavda işinize yarayacak noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden yalnızca 1 soru çıktı (2021 AYT Tarih-2). YKS'de az sorulan bir bölümdür.
- Yine de bu bölümün konuları başka bölümlerin sorularında karşınıza çıkar: Ankara Savaşı (Timur ve Yıldırım Bayezid), Safeviler ve Kırım Hanlığı Osmanlı tarihinin, Kösedağ Savaşı ve İlhanlılar ise Türkiye Selçuklularının konularıdır.
- Çıkan tek soru, ilk Türk devletlerindeki kut ve töre anlayışının sonraki dönemlerde nasıl sürdüğünü sordu. Bu yüzden bu bölümü, ilk Türk devletlerindeki kavramlarla birlikte çalışmak faydalıdır.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Timur Devleti | 1 | 2021 AYT-2 |
| Moğollar, Babürler, Safeviler, hanlıklar | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. Moğol İmparatorluğu
- Temuçin, Moğol kabilelerini birleştirdi ve 1206'da toplanan kurultayda Cengiz Han unvanıyla hükümdar ilan edildi. Tarihin en geniş kara imparatorluklarından birini kurdu.
- Moğollar, Türk devlet geleneğinden çok şey aldı: Kurultay, onlu sistem, kut anlayışı ve devletin hanedanın ortak malı sayılması bunlardandır. Devlet yazışmalarında Uygur alfabesini kullandılar; Uygur kâtiplerine bahşı denirdi.
- Cengiz Han, töre kurallarını yazılı hâle getirerek Cengiz Yasası'nı oluşturdu.
- Ögeday döneminde yam adı verilen geniş bir posta ve konaklama sistemi kuruldu.
- Otrar Olayı: Harzemşahların bir Moğol ticaret kervanına el koyması üzerine Moğollar Harzemşah ülkesini istila etti. Bu istila, Orta Asya'dan Anadolu'ya büyük Türk göçlerine yol açtı.
Moğol devletleri
| Devlet | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Altın Orda | Batu Han kurdu; merkezi Saray şehridir. Rus knezliklerini uzun süre egemenliği altında tuttu. Özbek Han döneminde İslamiyet resmî din oldu. 1502'de yıkıldı; ardından Moskova Knezliği güçlenerek Rus Çarlığı'na dönüştü. |
| İlhanlılar | Hülagü Han kurdu; merkezi Tebriz'dir. 1258'de Bağdat'ı alarak Abbasi Devleti'ne son verdi. 1243 Kösedağ Savaşı'ndan sonra Türkiye Selçuklularını egemenliği altına aldı. 1260 Ayn Calut'ta Memlüklere yenildi. Gazan Han döneminde İslamiyet resmî din oldu. |
| Çağatay Hanlığı | Orta Asya'da kuruldu; Türkçe resmî dil oldu ve Çağatay Türkçesi bu hanlıkta gelişti. Timur tarafından yıkıldı. |
| Kubilay Hanlığı (Yuan) | Çin'de kuruldu; zamanla Çin kültürü içinde eridi. |
2. Timur Devleti (1370–1507)
- Timur, Çağatay Hanlığı'nın topraklarında kendi devletini kurdu; merkezi Semerkant'tır.
- Altın Orda'yı ağır bir yenilgiye uğrattı, İran'ı ve Hindistan'ın kuzeyini aldı. 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı Padişahı Yıldırım Bayezid'i yendi; bu savaş Osmanlı'da Fetret Devri'ne yol açtı.
- Timur, Cengiz Han soyundan gelmediği için "han" unvanını kullanmadı; "emir" unvanıyla yetindi ve yanında Cengiz soyundan gelen kukla hanlar bulundurdu. Bu durum, yönetme yetkisinin (kut) belirli bir soya ait olduğu inancının o dönemde de güçlü olduğunu gösterir.
- Timur'dan sonra devlet taht kavgalarıyla zayıfladı. Torunu Uluğ Bey Semerkant'ta bir gözlemevi kurdu; Ali Kuşçu bu gözlemevinde çalıştı, daha sonra İstanbul'a geldi.
- Türkçenin edebiyat dili olarak gelişmesinde büyük rol oynayan Ali Şir Nevai, Timurlular döneminde yaşadı.
3. Timur'dan Sonra Türk Devletleri
| Devlet | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Babür İmparatorluğu | Timur'un soyundan gelen Babür Şah, 1526 Panipat Savaşı'yla kuzey Hindistan'ı alarak kurdu. Şah Cihan döneminde Tac Mahal yapıldı. 1858'de İngilizler tarafından yıkıldı. |
| Safeviler | Şah İsmail tarafından İran'da kuruldu. Şiiliği resmî mezhep yaptı. Anadolu'daki Türkmenleri etkileyerek Osmanlı ile uzun süre mücadele etti (1514 Çaldıran Savaşı). |
| Kırım Hanlığı | Altın Orda'nın dağılmasıyla kuruldu. Fatih Sultan Mehmet döneminde Osmanlı'ya bağlandı. 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'yla bağımsız oldu, 1783'te Rusya'ya katıldı. |
| Özbek hanlıkları | Hive, Buhara ve Hokand hanlıkları Orta Asya'da kuruldu; XIX. yüzyılda Rusya'nın egemenliğine girdi. |
| Delhi Türk Sultanlığı | Hindistan'da kurulan Türk-İslam devletidir; İslamiyet'in Hindistan'da yayılmasına katkı yaptı. |
4. XIX. Yüzyılda Türk Dünyası
- Rusya, XVIII ve XIX. yüzyıllarda Kafkasya'ya, Kırım'a ve Orta Asya'ya yayıldı; Türk hanlıkları birer birer Rus egemenliğine girdi.
- Kırımlı İsmail Gaspıralı, Rus egemenliğindeki Türkler arasında eğitimde yenilik isteyen Ceditçilik hareketinin öncüsü oldu; "Dilde, fikirde, işte birlik" sözüyle Türk dünyasında birlik fikrini savundu.
- Doğu Türkistan'daki Kaşgar Hanlığı, Sultan Abdülaziz döneminde Osmanlı'yı metbu tanıdı; Osmanlı bu hanlığa silah ve subay gönderdi.
- Türk cumhuriyetleri (Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan) 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlıklarını kazandı.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1206 | Cengiz Han'ın hükümdar ilan edilmesi |
| 1243 | Kösedağ Savaşı |
| 1258 | Moğolların Bağdat'ı alması |
| 1260 | Ayn Calut Savaşı |
| 1370 | Timur Devleti'nin kuruluşu |
| 1402 | Ankara Savaşı |
| 1502 | Altın Orda'nın yıkılması |
| 1526 | Panipat Savaşı; Babür İmparatorluğu'nun kuruluşu |
| 1774 | Kırım'ın bağımsız olması (Küçük Kaynarca) |
| 1783 | Kırım'ın Rusya'ya katılması |
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Cengiz Yasası | Cengiz Han döneminde yazılı hâle getirilen kanunlar. |
| Bahşı | Moğol devletlerinde yazışmaları yapan Uygur kâtip. |
| Yam | Moğollarda posta ve konaklama sistemi. |
| Emir | Timur'un kullandığı unvan; Cengiz soyundan olmadığı için han unvanını kullanmadı. |
| Ceditçilik | Rus egemenliğindeki Türkler arasında eğitimde yenilik hareketi. |
Kendinizi deneyin
1. Timur'un "han" unvanı yerine "emir" unvanını kullanması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanabilir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hükümdarlık yetkisinin belirli bir soya ait olduğu inancıyla
2. Abbasi Devleti'ne son veren Moğol devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İlhanlılar
3. Moğolların devlet yazışmalarında Uygur alfabesini kullanması ve kurultay geleneğini sürdürmesi aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Moğolların Türk devlet geleneğinden etkilendiğini
4. Osmanlı Devleti'nde Fetret Devri'nin başlamasına yol açan savaş aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ankara
5. Rus egemenliğindeki Türkler arasında eğitimde yenilik isteyen Ceditçilik hareketinin öncüsü aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İsmail Gaspıralı
Cevap anahtarı
1-A · 2-C · 3-A · 4-C · 5-B
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 6. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.