Bu bölümde neler var?
Tarih derslerinin ilk konusu, tarihin bir bilim olarak nasıl çalıştığını anlatır: Tarihçi geçmişi hangi kaynaklarla, hangi aşamalardan geçerek inceler; bu işte hangi bilim dallarından yardım alır; zamanı nasıl ölçer ve dönemlere ayırır? Bu bölümde bu soruların cevaplarını, sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden 8 soru çıktı: AYT Tarih-1'de 1, AYT Tarih-2'de 7. TYT'de bu bölümden soru gelmedi.
- AYT Tarih-2'nin 1. sorusu 2019'dan bu yana her yıl bu bölümden geldi. AYT'ye hazırlanıyorsanız bu konu neredeyse kesin bir sorudur.
- En çok sorulan konu tarihe yardımcı bilimler (3 soru); ardından tarihî kaynaklar ve tarih araştırmasının yöntemi (2'şer soru) geliyor.
- Sorular genellikle bir örnek üzerinden kurulur: Bir kazı alanı, bir taş yazıt ya da bir belge verilir ve hangi bilim dalının ya da hangi kaynak türünün kullanıldığı sorulur. Tanımları ezberlemek yerine örnekle eşleştirmeyi çalışın.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Tarihe yardımcı bilimler | 3 | 2019 AYT-2 · 2021 AYT-2 · 2022 AYT-2 |
| Tarihî kaynaklar | 2 | 2023 AYT-2 · 2024 AYT-2 |
| Tarih araştırmasının yöntemi | 2 | 2018 AYT-1 · 2020 AYT-2 |
| Takvimler ve zaman hesabı | 1 | 2025 AYT-2 |
| Tarih yazıcılığı türleri, çağlar | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. Tarih Nedir?
Tarih; geçmişte yaşanmış olayları yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde ve belgelere dayanarak inceleyen bilimdir. Kelime Arapça kökenlidir; Batı dillerindeki karşılığı (history, histoire) Yunanca "istoria" kelimesinden gelir.
- Tarihin konusu insandır: İnsan topluluklarının siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel faaliyetlerini inceler.
- Olay: Kısa sürede gerçekleşen, başı ve sonu belli gelişmedir (Malazgirt Savaşı gibi).
- Olgu: Uzun bir zaman diliminde oluşan, başlangıcı ve bitişi kesin olarak gösterilemeyen gelişmedir (Anadolu'nun Türkleşmesi gibi).
Tarih biliminin özellikleri
- Olaylar bir kez yaşanır, aynen tekrarlanmaz.
- Deney ve gözlem yapılamaz; bu yönüyle fizik, kimya gibi bilimlerden ayrılır.
- Olaylar yer ve zaman belirtilerek, neden-sonuç ilişkisi içinde incelenir.
- Kesin değildir: Yeni bulunan belgelerle bilgiler değişebilir. Örneğin Osmanlı'da ilk paranın Orhan Bey döneminde basıldığı düşünülüyordu; yeni araştırmalar Osman Bey döneminde basıldığını ortaya koydu.
- Olaylar, yaşandığı dönemin şartlarına göre değerlendirilmelidir. Geçmişi bugünün değerleriyle yargılamak anakronizm denen bir hatadır.
- Araştırma yapılabilmesi için olayın üzerinden belli bir zaman geçmelidir; tarihçi tarafsız olmalı, bilgilerinin kaynağını göstermelidir.
2. Tarihî Kaynaklar
| Kaynak türü | Örnekler |
|---|---|
| Yazılı kaynaklar | Kitabeler (yazıtlar), fermanlar, antlaşmalar, kronikler, arşiv belgeleri, hatıratlar, gazeteler, salnameler |
| Yazısız kaynaklar | Sözlü kaynaklar (destan, efsane, atasözü) ve kalıntılar (araç-gereç, silah, para, mimari eser, mezar) |
- Birinci el (ana) kaynak: Olayın yaşandığı döneme ait ya da olayı yaşayan, ona tanık olan kişiler tarafından oluşturulan kaynaktır (bir fermanın aslı, savaşa katılan bir komutanın hatıratı gibi).
- İkinci el kaynak: Olaydan sonra, birinci el kaynaklardan yararlanılarak yazılan araştırma ve inceleme eserleridir.
- Tarihçi için birinci el kaynaklar daha değerlidir; ancak onlar da eleştiriden (tenkit) geçirilmeden kullanılmaz.
3. Tarih Araştırmasının Yöntemi
Tarihçi bir konuyu incelerken şu aşamalardan geçer:
| Aşama | Ne yapılır? |
|---|---|
| Tarama (kaynak toplama) | Konuyla ilgili kaynaklar bulunup toplanır. Birinci el kaynaklar esas alınır. |
| Tasnif (sınıflandırma) | Toplanan kaynaklar konularına ve önemlerine göre sınıflandırılır; yazım planı yapılır. |
| Tahlil (çözümleme) | Kaynakların güvenilirliği ve yeterliliği incelenir, eksikler tamamlanır. |
| Tenkit (eleştiri) | Kaynaklar eleştiriden geçirilir. Dış tenkitte eserin adı, yazarı, yazıldığı yer ve tarih, belgenin sahte olup olmadığı; iç tenkitte yazarın görüşlerinin metne etkisi ve bilgilerin doğruluğu incelenir. |
| Terkip (sentez) | Doğruluğu anlaşılan bilgiler birleştirilir, tarafsız bir şekilde, neden-sonuç ilişkisi içinde yazıya dökülür. |
- Yazım aşamasında kullanılan bilgilerin kaynağı dipnotla gösterilir.
- Tarihçi; olayı kendi döneminin şartlarına göre değerlendirmeli, kişisel duygularını ve günümüzün bakış açısını yorumuna katmamalıdır.
4. Tarih Yazıcılığının Türleri
| Tür | Özelliği | Öne çıkan isim |
|---|---|---|
| Hikâyeci (rivayetçi) tarih | Olaylar, neden-sonuç ilişkisi kurulmadan, efsanelerle karışık şekilde anlatılır. Masaldan farkı yer ve zamanın belli olmasıdır. | Herodot (Tarihin babası) |
| Öğretici (pragmatik) tarih | Geçmişten ders çıkarmak, okuyucuya millî ve ahlaki değerler kazandırmak amaçlanır. | Thukydides; Nutuk da bu türe örnektir. |
| Araştırmacı (bilimsel) tarih | Olaylar kaynaklara dayanarak, neden ve nasıl sorularıyla, çok yönlü incelenir. Bilgilerin kaynağı gösterilir. | İbn Haldun, Leopold von Ranke |
- Kronik: Olayların yorum yapılmadan, yıl yıl sıralandığı eserlerdir. Hititlerin yıllıkları (anallar) bu türün eski örneklerindendir.
- Türklerde ilk yerli yazılı kaynak Orhun Yazıtları'dır. Orhun Yazıtları bulunana kadar ilk Türk devletleri hakkındaki en önemli kaynaklar Çin kayıtlarıydı.
- Osmanlı'da XVIII. yüzyılda resmî tarih yazıcılığı (vakanüvislik) başladı; ilk vakanüvis Naima'dır.
5. Tarihe Yardımcı Bilimler
| Bilim dalı | Ne inceler? |
|---|---|
| Arkeoloji | Kazı yoluyla eski uygarlıkların kalıntılarını |
| Paleografya | Eski yazıları okur |
| Epigrafya | Taş, maden gibi sert malzemeler üzerindeki yazıları (kitabeleri) |
| Diplomatik | Ferman, berat gibi resmî belgelerin biçimini ve doğruluğunu |
| Nümizmatik | Eski paraları (sikkeleri) |
| Kronoloji | Zamanı ölçer, takvimleri inceler |
| Filoloji | Dilleri ve dillerin tarihsel gelişimini |
| Antropoloji | İnsan topluluklarının fiziksel ve kültürel özelliklerini |
| Etnografya | Toplulukların örf, âdet ve geleneklerini |
| Heraldik | Armaları (devlet, hanedan ve şehir sembollerini) |
| Sigilografi | Mühürleri |
| Arkeometri | Buluntuların yaşını (Karbon 14 yöntemiyle) |
| Stratigrafi | Höyüklerdeki katmanları |
| Coğrafya | Olayların geçtiği yerin özelliklerini |
- Rosetta Taşı: Üzerinde aynı metnin hiyeroglif, demotik ve Yunanca olarak yazıldığı taştır. Champollion'un bu taştaki yazıları karşılaştırmasıyla Mısır hiyeroglifleri çözüldü. Bu çalışma eski yazıları okuyan paleografya ve dil bilimi (filoloji) alanına örnektir.
- Çayönü (Diyarbakır) gibi höyüklerde arkeologlar kazı yapar, katmanları stratigrafiyle ayırır, buluntuların yaşını arkeometriyle belirler. Bir kazı alanı örneğinde birden fazla yardımcı bilimin birlikte çalıştığını unutmayın.
6. Zaman ve Takvimler
İnsanlar zamanı ölçmek için gök cisimlerinin hareketlerinden yararlandı. Takvim alanında ilk çalışmaları Sümerler (Ay yılı) ve Mısırlılar (Güneş yılı) yaptı.
| Takvim | Esası | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|---|
| 12 Hayvanlı Türk Takvimi | Güneş yılı | Kök Türkler ve Uygurlar kullandı; her yıl bir hayvan adıyla anılır. |
| Hicri Takvim | Ay yılı (354 gün) | Hz. Ömer döneminde, başlangıcı Hicret (622) olarak kabul edildi. Selçuklular ve Osmanlılar da kullandı; bugün dinî günlerin belirlenmesinde kullanılır. |
| Celali Takvim | Güneş yılı | Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam'ın da bulunduğu bir kurul tarafından hazırlandı. Yılbaşı Nevruz'dur (21 Mart). |
| Rumi Takvim | Güneş yılı | Osmanlı'da mali işlerde kullanıldı; 1839'dan sonra resmî işlerde de kullanılmaya başlandı. Yılbaşı 1 Mart'tır. |
| Miladi Takvim | Güneş yılı | Başlangıcı Hz. İsa'nın doğumudur. Roma'da Sezar'ın düzenlediği Jülyen takvimi, Papa XIII. Gregorius'un düzenlemesiyle (1582) Gregoryen takvime dönüştü. Türkiye'de 26 Aralık 1925'te kabul edildi. |
Hicri yılı miladi yıla çevirme
Hicri yıl, miladi yıldan yaklaşık 11 gün kısadır; bu yüzden 33 hicri yıl yaklaşık 32 miladi yıla eşittir. Yaklaşık hesap için şu formül kullanılır:
- Miladi yıl ≈ Hicri yıl − (Hicri yıl ÷ 33) + 622
- Örnek: Hicri 1400 yılı ≈ 1400 − 42 + 622 = 1980 civarına (1979-1980) denk gelir.
7. Tarihin Dönemlere Ayrılması
Tarih, incelemeyi kolaylaştırmak için büyük olaylar sınır kabul edilerek dönemlere ayrılır. Yazının bulunmasından önceki döneme Tarih Öncesi Devirler, sonrasına Tarih Devirleri denir.
| Dönem | Başlangıç ve bitiş |
|---|---|
| Tarih Öncesi Devirler | Taş Devri (Paleolitik, Mezolitik, Neolitik) ve Maden Devri (Bakır, Tunç, Demir); yazının bulunmasıyla sona erer. |
| İlk Çağ | Yazının bulunması (MÖ 3200 dolayları) – Kavimler Göçü (375) |
| Orta Çağ | Kavimler Göçü (375) – İstanbul'un fethi (1453) |
| Yeni Çağ | İstanbul'un fethi (1453) – Fransız İhtilali (1789) |
| Yakın Çağ | Fransız İhtilali (1789) – günümüz |
- Bu sınırlar Avrupa merkezlidir ve her toplum için aynı değildir; örneğin yazıya geçiş her bölgede farklı zamanlarda oldu.
- Yüzyıl hesabı: 1001–1100 yılları XI. yüzyıldır. Yüzyıl dört çeyreğe ayrılır: 1001–1025 birinci, 1026–1050 ikinci, 1051–1075 üçüncü, 1076–1100 dördüncü çeyrek. Örneğin 1071, XI. yüzyılın üçüncü çeyreğindedir.
Sınavda sorulan "ilk"ler
- Takvimle ilgili ilk çalışmalar: Sümerler (Ay yılı) ve Mısırlılar (Güneş yılı)
- Hikâyeci tarihin ilk örneği: Herodot
- Öğretici (pragmatik) tarihin ilk temsilcisi: Thukydides
- Türklerin ilk yerli yazılı kaynağı: Orhun Yazıtları
- Osmanlı'nın ilk vakanüvisi: Naima
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Olay | Kısa sürede gerçekleşen, başı ve sonu belli gelişme. |
| Olgu | Uzun bir sürede oluşan, başlangıcı ve bitişi kesin gösterilemeyen gelişme. |
| Anakronizm | Bir olayı ait olmadığı dönemin değerleriyle yorumlama hatası; zaman yanılgısı. |
| Tenkit | Kaynakların doğruluk ve güvenilirlik bakımından eleştiriden geçirilmesi. |
| Kitabe | Taş, maden gibi sert malzemelere yazılmış yazıt. |
| Kronik | Olayların yorum yapılmadan, oluş sırasına göre kaydedildiği eser. |
| Vakanüvis | Osmanlı'da devlet adına resmî tarih yazan görevli. |
| Dipnot | Yararlanılan bilginin kaynağını gösteren not. |
Kendinizi deneyin
1. Aşağıdakilerden hangisi tarih biliminin özelliklerinden biri değildir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sonuçlar deney ve gözlem yoluyla kesinleştirilir.
2. Bir tarihçinin incelediği bir yazma eserin yazarını, yazıldığı yeri ve tarihi araştırarak eserin sahte olup olmadığını belirlemesi, araştırmanın hangi aşamasına örnektir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dış tenkit
3. Aşağıdakilerden hangisi birinci el kaynağa örnektir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kurtuluş Savaşı'na katılmış bir subayın savaş yıllarında tuttuğu günlük
4. Üzerinde aynı metnin üç farklı yazıyla bulunduğu Rosetta Taşı'nın incelenmesi sonucunda Mısır hiyerogliflerinin çözülmesi, en çok hangi bilim dalının çalışma alanına girer?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Paleografya
5. Güneş yılını esas alan ve yılbaşı olarak Nevruz'u kabul eden Celali Takvimi, aşağıdaki hükümdarlardan hangisinin döneminde hazırlanmıştır?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Melikşah
6. Hicri 1400 yılı, miladi takvimde yaklaşık olarak hangi yıla denk gelir?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 1980
7. 1071 yılı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) XI. yüzyılın üçüncü çeyreğindedir.
Cevap anahtarı
1-C · 2-C · 3-B · 4-D · 5-A · 6-E · 7-B
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 1. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.