Bu bölümde neler var?
XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına ulaştı; ancak yönetimde, orduda ve ekonomide bozulmalar başladı, isyanlar çıktı. Yüzyılın sonunda II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığıyla Osmanlı ilk büyük toprak kayıplarını yaşadı. Bu bölümde bu dönemin savaşlarını, antlaşmalarını, isyanlarını ve ıslahatlarını sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden 3 soru çıktı: TYT'de 1, AYT Tarih-1'de 1, AYT Tarih-2'de 1. Az sorulan bir bölümdür.
- Çıkan sorular üç farklı konudan: Osmanlı-Safevi antlaşmaları (Ferhat Paşa ve Nasuh Paşa), İstanbul'daki ayaklanmalar ve Karlofça'dan sonra Rusya ile imzalanan İstanbul Antlaşması (1700).
- Bu bölümde antlaşmaları karşılaştırmayı bilmek önemlidir: Hangi antlaşmayla toprak kazanıldı, hangisiyle kaybedildi; hangisi Osmanlı'nın üstünlüğünün sarsıldığını gösterir?
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Osmanlı-Safevi ilişkileri | 1 | 2024 TYT |
| İç isyanlar | 1 | 2021 AYT-1 |
| Karlofça ve İstanbul antlaşmaları | 1 | 2022 AYT-2 |
| Avusturya, Lehistan, Venedik ilişkileri ve ıslahatlar | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. XVII. Yüzyılda Osmanlı'nın Genel Durumu
| İç nedenler | Dış nedenler |
|---|---|
| Şehzadelerin sancağa çıkmaması ve tecrübesiz padişahların tahta geçmesi | Avrupa'da ateşli silahların ve askerî tekniğin gelişmesi |
| Saray kadınlarının, yeniçerilerin ve ulemanın yönetime karışması | Coğrafi Keşiflerle ticaret yollarının değişmesi ve Osmanlı gelirlerinin azalması |
| Rüşvet ve iltimasın yaygınlaşması, liyakatin önemini kaybetmesi | Amerika'dan gelen değerli madenlerin enflasyona yol açması |
| Tımar sisteminin bozulması ve kapıkulu askerlerinin sayısının artması | Avrupa devletlerinin güçlenmesi ve uzun süren savaşlar |
- Bu dönemde Osmanlı Avusturya, İran (Safeviler), Lehistan, Venedik ve Rusya ile savaştı. Devlet sınırlarını korumaya çalıştı; zaman zaman yeni topraklar da kazandı.
2. Avusturya ile İlişkiler ve Zitvatorok Antlaşması
- 1593'te başlayan Osmanlı-Avusturya savaşlarında III. Mehmet Eğri Kalesi'ni aldı ve Haçova Meydan Savaşı'nı (1596) kazandı.
- Savaşlar Zitvatorok Antlaşması (1606) ile sona erdi:
| Maddeler | Önemi |
|---|---|
| Avusturya, Osmanlı'ya yıllık vergi yerine bir defalık savaş tazminatı ödeyecek. | Avusturya'nın Osmanlı'ya vergi vermesi sona erdi. |
| Avusturya arşidükü Osmanlı padişahına eşit sayılacak; ona "kayser" diye hitap edilecek. | Kanuni dönemindeki 1533 İstanbul Antlaşması'nda sadrazama denk sayılan Avusturya, bu antlaşmayla padişaha denk sayıldı. Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğü sarsılmaya başladı. |
3. Safevilerle İlişkiler
| Antlaşma | Önemi |
|---|---|
| Ferhat Paşa (1590, III. Murat) | Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı; Tebriz, Gürcistan, Şirvan, Karabağ alındı. |
| Nasuh Paşa (1611, I. Ahmet) | Osmanlı Celali isyanları ve Avusturya savaşlarıyla uğraşırken saldıran Safevilerle imzalandı. Ferhat Paşa Antlaşması'yla alınan topraklar Safevilere geri verildi; Amasya Antlaşması'ndaki sınırlar esas alındı. Osmanlı'nın doğuda ilk kez toprak kaybettiği antlaşmadır. |
| Serav (1618) | Nasuh Paşa Antlaşması büyük ölçüde onaylandı. |
| Kasr-ı Şirin (1639, IV. Murat) | IV. Murat'ın Bağdat'ı geri almasıyla imzalandı. Bugünkü Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde bu antlaşmayla çizildi. |
4. Lehistan, Venedik ve Rusya ile İlişkiler
- Lehistan: II. Osman'ın Hotin Seferi (1621) yeniçerilerin isteksizliği yüzünden sonuçsuz kaldı. Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın seferi sonunda imzalanan Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya Osmanlı'ya geçti; Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı.
- Venedik: Girit, Osmanlı ile Venedik arasında 1645'te başlayan ve 24 yıl süren savaşlarla alındı (1669). Kandiye Kalesi'nin uzun süre alınamaması, Osmanlı donanmasının eski gücünde olmadığını gösterdi.
- Rusya: Osmanlı ile Rusya arasındaki ilk savaş Çehrin Seferi'dir (1678). Bu savaştan sonra imzalanan Bahçesaray Antlaşması (1681) iki devlet arasındaki ilk antlaşmadır.
5. II. Viyana Kuşatması ve Karlofça Antlaşması
- Avusturya'ya karşı Macarları destekleyen Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 1683'te Viyana'yı kuşattı. Kuşatmanın uzaması, Kırım Hanı'nın görevini yapmaması ve Avrupa'dan gelen yardım ordusu nedeniyle Osmanlı ordusu yenildi.
- Bu yenilgiden sonra Avusturya, Lehistan, Venedik, Malta, Papalık ve Rusya Kutsal İttifak'ı kurdu. Osmanlı 16 yıl boyunca birçok cephede savaştı; Budin kaybedildi (1686).
- Zenta yenilgisinden sonra İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Karlofça Antlaşması (1699) imzalandı: Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a bırakıldı.
- Rusya ile ayrıca İstanbul Antlaşması (1700) imzalandı: Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı; Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı kazandı.
| Karlofça ve İstanbul antlaşmalarının önemi |
|---|
| Osmanlı ilk kez büyük toprak kayıpları yaşadı; Batı'da duraklama dönemi sona erdi, gerileme başladı. |
| Osmanlı ilk kez arabulucu kabul etti ve masa başında diplomasi yapmak zorunda kaldı. |
| Osmanlı Avrupa'da saldırıdan savunmaya geçti; kaybedilen toprakları geri alma politikası başladı. |
| Rusya'nın Azak'ı alarak Karadeniz'e ulaşmasıyla Karadeniz'in Türk gölü olma özelliği sona erdi. |
6. İç İsyanlar
| İsyan türü | Özellikleri ve örnekleri |
|---|---|
| İstanbul (merkez) isyanları | Yeniçerilerin ve kapıkulu askerlerinin çıkardığı isyanlardır. Değeri düşürülmüş paralarla maaş ödenmesi, maaşların gecikmesi ve devlet adamlarının çekişmeleri neden oldu. II. Osman yeniçeri ocağını kaldırmak istediği için 1622'de tahttan indirilip öldürüldü (Haile-i Osmaniye). Bu, bir padişahın askerler tarafından öldürüldüğü ilk olaydır. Çınar Vakası (1656) ve Edirne Vakası (1703) diğer önemli isyanlardır. |
| Celali isyanları (Anadolu) | Tımarlarını kaybeden sipahiler, işsiz medrese öğrencileri (suhteler), vergi yükü altında ezilen köylüler ve görevden alınan devlet görevlileri tarafından çıkarıldı. Köylüler topraklarını bırakıp şehirlere ve güvenli bölgelere kaçtı (Büyük Kaçgun); tarımsal üretim düştü, vergi gelirleri azaldı. |
| Eyalet (paşa) isyanları | Bazı valilerin (Abaza Mehmet Paşa gibi) merkezî otoriteye karşı çıkmasıdır. |
7. XVII. Yüzyıl Islahatları
| Islahatçı | Yaptıkları |
|---|---|
| II. Osman | İlk ıslahatçı padişah kabul edilir. Yeniçeri Ocağı'nın yerine yeni bir ordu kurmayı ve ulemanın gücünü sınırlamayı düşündü; bu girişimleri hayatına mal oldu. |
| IV. Murat | Sert yöntemlerle isyanları bastırdı; rüşvet ve yolsuzlukla mücadele etti. Koçi Bey, devletin bozulma nedenlerini anlatan risalesini ona sundu. |
| Kuyucu Murat Paşa | Celali isyanlarını sert önlemlerle bastırdı. |
| Tarhuncu Ahmet Paşa | Osmanlı'da ilk denk bütçeyi hazırladı; gereksiz harcamaları kıstı. |
| Köprülü Mehmet Paşa | Sadrazamlığı, işlerine karışılmaması şartıyla kabul etti; isyanları sert önlemlerle bastırarak otoriteyi yeniden sağladı. |
- XVII. yüzyıl ıslahatlarının özellikleri: Bozulan kurumları eski düzene (Kanuni dönemine) döndürmeyi amaçladılar; Batı örnek alınmadı. Islahatlar kişilere bağlıydı ve genellikle sert ve baskıcı yöntemlerle yapıldı. Islahatçı kişi görevden ayrılınca bozulma yeniden başladığı için başarıları geçici oldu.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1596 | Haçova Meydan Savaşı |
| 1606 | Zitvatorok Antlaşması |
| 1611 | Nasuh Paşa Antlaşması |
| 1622 | II. Osman'ın öldürülmesi (Haile-i Osmaniye) |
| 1638-1639 | Bağdat'ın geri alınması; Kasr-ı Şirin Antlaşması |
| 1645-1669 | Girit Savaşı; Girit'in fethi |
| 1672 | Bucaş Antlaşması; batıda en geniş sınırlar |
| 1683 | II. Viyana Kuşatması |
| 1699 | Karlofça Antlaşması |
| 1700 | İstanbul Antlaşması (Rusya) |
| 1703 | Edirne Vakası |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- Avusturya'nın padişaha denk sayıldığı ilk antlaşma: Zitvatorok (1606)
- Doğuda ilk toprak kaybı: Nasuh Paşa Antlaşması (1611)
- Askerler tarafından öldürülen ilk padişah: II. Osman (1622)
- İlk ıslahatçı padişah: II. Osman
- İlk denk bütçe: Tarhuncu Ahmet Paşa
- Osmanlı-Rus arasındaki ilk antlaşma: Bahçesaray (1681)
- İlk büyük toprak kaybı ve ilk kez arabulucu kabul edilmesi: Karlofça (1699)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Celali isyanları | XVI. yüzyılın sonundan itibaren Anadolu'da çıkan halk ve asker isyanları. |
| Büyük Kaçgun | Celali isyanları sırasında köylülerin topraklarını terk ederek kaçması. |
| Tağşiş | Paranın içindeki değerli maden oranını azaltarak değerini düşürme. |
| Haile-i Osmaniye | II. Osman'ın yeniçeriler tarafından öldürülmesi (1622). |
| Kutsal İttifak | II. Viyana Kuşatması'ndan sonra Osmanlı'ya karşı kurulan Avrupa ittifakı. |
| Arabulucu | İki devlet arasındaki barış görüşmelerine aracılık eden devlet. |
Kendinizi deneyin
1. Zitvatorok Antlaşması'yla Avusturya arşidükünün Osmanlı padişahına eşit sayılması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğünün sarsılmaya başladığını
2. Ferhat Paşa Antlaşması'yla kazanılan toprakların Safevilere geri verildiği antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nasuh Paşa
3. Osmanlı Devleti'nin batıda en geniş sınırlarına ulaştığı antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bucaş
4. Aşağıdakilerden hangisi Karlofça Antlaşması'nın önemi arasında yer almaz?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Osmanlı'nın batıda en geniş sınırlarına ulaşması
5. 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Kalesi'nin Rusya'ya bırakılmasının sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karadeniz'in Türk gölü olma özelliğinin sona ermesi
6. XVII. yüzyıl Osmanlı ıslahatlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Batı'daki kurumlar örnek alınmıştır.
Cevap anahtarı
1-A · 2-B · 3-C · 4-D · 5-A · 6-D
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 10. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.