Bu bölümde neler var?
I. Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan düzen uzun sürmedi: Ekonomik bunalım ve totaliter rejimler dünyayı yeniden savaşa sürükledi. II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB'nin önderliğinde iki blok oluştu ve Soğuk Savaş başladı; SSCB'nin dağılmasıyla da küreselleşme çağına girildi. Bu bölümde bu dönemleri ve Türkiye'nin her dönemde izlediği politikayı sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden 6 soru çıktı: 1'i AYT Tarih-1'de, 5'i AYT Tarih-2'de.
- AYT Tarih-2'nin 11. sorusu, yani testin son sorusu, 2018, 2022, 2024 ve 2025'te bu bölümden geldi. 2018'de 10. soru da bu bölümdendi.
- En çok II. Dünya Savaşı ve Türkiye soruldu (3 soru): Türkiye'nin savaşa girmeme politikası, savaşın Türk ekonomisine etkileri ve Normandiya Çıkarması.
- Soğuk Savaş sorularında Türkiye'nin dış politikasını değiştiren olaylar öne çıkar: Eisenhower Doktrini ve Johnson Mektubu gibi.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| II. Dünya Savaşı ve Türkiye | 3 | 2022 AYT-1 · 2022 AYT-2 · 2024 AYT-2 |
| Soğuk Savaş ve Türk dış politikası | 2 | 2018 AYT-2 · 2025 AYT-2 |
| Küreselleşen dünyada bilim ve teknoloji | 1 | 2018 AYT-2 |
| Türkiye'de iç siyaset (1945–1980) | 0 | Doğrudan sorulmadı. |
1. İki Savaş Arasında Dünya (1918–1939)
- Sovyetler Birliği: Rusya'da 1917'deki Bolşevik İhtilali ile çarlık yıkıldı; Lenin önderliğinde komünist bir yönetim kuruldu ve 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) ilan edildi.
- Milletler Cemiyeti (1920): Dünya barışını korumak amacıyla kuruldu; ancak ABD üye olmadığı ve yaptırım gücü bulunmadığı için saldırgan devletleri durduramadı.
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı: ABD'de New York borsasının çökmesiyle başladı; fabrikalar kapandı, işsizlik ve yoksulluk bütün dünyaya yayıldı. Bunalım, devletin ekonomiye müdahalesini artırdı ve totaliter rejimlerin güçlenmesine zemin hazırladı. Türkiye'de de devletçilik politikasına geçilmesinde etkili oldu.
| Totaliter rejim | Ülke ve lider |
|---|---|
| Faşizm | İtalya, Mussolini (1922'de iktidara geldi) |
| Nazizm (Nasyonal Sosyalizm) | Almanya, Hitler (1933'te iktidara geldi) |
| Militarizm | Japonya |
- Yayılmacı hareketler: Japonya Mançurya'yı (1931), İtalya Habeşistan'ı (1935) işgal etti; Almanya Avusturya'yı kendine kattı (1938), ardından Çekoslovakya'yı parçaladı. İngiltere ve Fransa, savaştan kaçınmak için Almanya'ya ödün verdi (Münih Konferansı, 1938).
2. II. Dünya Savaşı (1939–1945)
- Almanya ile SSCB, Ağustos 1939'da saldırmazlık antlaşması imzaladı. 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla savaş başladı; İngiltere ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etti.
| Blok | Devletler |
|---|---|
| Mihver Devletleri | Almanya, İtalya, Japonya |
| Müttefik Devletler | İngiltere, Fransa; 1941'den itibaren SSCB ve ABD |
- Almanya 1940'ta Fransa'yı yendi. 1941'de SSCB'ye saldırdı; Japonya'nın Pearl Harbor baskını (Aralık 1941) üzerine ABD savaşa girdi.
- Stalingrad Muharebesi'nde (1942–1943) Alman ordusunun yenilmesi savaşın dönüm noktası oldu.
- Normandiya Çıkarması (6 Haziran 1944): Müttefikler, ABD'nin öncülüğünde Fransa'nın Normandiya kıyılarına büyük bir çıkarma yaptı (Overlord Harekâtı). Böylece Almanya'ya karşı Batı'da ikinci bir cephe açıldı ve Batı Avrupa'nın kurtuluşu başladı. Bu cephenin açılması daha önce Tahran Konferansı'nda (1943) kararlaştırılmıştı.
- Almanya Mayıs 1945'te teslim oldu. ABD'nin Hiroşima ve Nagasaki'ye atom bombası atması (Ağustos 1945) üzerine Japonya da teslim oldu ve savaş sona erdi.
| Savaş sırasındaki önemli konferanslar |
|---|
| Atlantik Bildirisi (1941): ABD ile İngiltere, savaş sonrası dünyanın ilkelerini açıkladı (BM'nin temeli). |
| Tahran Konferansı (1943): ABD, İngiltere ve SSCB; Fransa'ya çıkarma yapılması kararlaştırıldı. |
| Yalta Konferansı (1945): Almanya'nın yenilgiden sonra bölünmesi ve Birleşmiş Milletler'in kurulması görüşüldü. |
| San Francisco Konferansı (1945): Birleşmiş Milletler kuruldu (24 Ekim 1945). |
| Potsdam Konferansı (1945): Almanya'nın dört işgal bölgesine ayrılması kararlaştırıldı. |
| II. Dünya Savaşı'nın sonuçları |
|---|
| Tarihin en çok can kaybına yol açan savaşıdır; atom bombası ilk kez kullanıldı. |
| Birleşmiş Milletler kuruldu. |
| Avrupa'nın gücü azaldı; ABD ve SSCB iki süper güç olarak öne çıktı; Soğuk Savaş başladı. |
| Sömürge halkları bağımsızlık kazanmaya başladı; 1948'de İsrail kuruldu. |
3. II. Dünya Savaşı'nda Türkiye
Cumhurbaşkanı İsmet İnönü döneminde Türkiye, savaşın dışında kalmak için iki blok arasında denge politikası (aktif tarafsızlık) izledi.
| Gelişme | Açıklama |
|---|---|
| Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması (19 Ekim 1939) | Akdeniz'de bir saldırı olursa taraflar birbirine yardım edecekti. Türkiye, antlaşmaya eklenen bir protokolle bu yükümlülüklerin kendisini SSCB ile savaşa sürükleyemeyeceği şartını koydu. |
| Türk-Alman Saldırmazlık Antlaşması (1941) | Almanya Balkanlara ulaşınca Türkiye, Almanya ile de saldırmazlık antlaşması imzaladı. |
| Adana ve Kahire görüşmeleri (1943) | İngiltere, Türkiye'yi savaşa sokmak istedi; Türkiye, ordusunun hazır olmadığını belirterek savaşa girmedi. |
| Almanya ve Japonya'ya savaş ilanı (Şubat 1945) | Fiilen savaşa girmeden, Birleşmiş Milletler'in kurucu üyesi olabilmek ve San Francisco Konferansı'na katılabilmek için yapıldı. |
Savaşın Türkiye'ye etkileri
Türkiye savaşa girmediği hâlde savaştan büyük ölçüde etkilendi. Yüz binlerce kişi uzun süre silah altında tutuldu; bu durum tarımda ve sanayide üretimi düşürdü, savunma harcamaları bütçeyi zorladı.
- Millî Korunma Kanunu (1940): Devlete fiyatları belirleme, üretime ve dağıtıma müdahale etme yetkisi verdi.
- Temel ihtiyaç maddeleri karneyle dağıtıldı (ekmek karnesi); karaborsa ve enflasyon arttı.
- Varlık Vergisi (1942): Savaş koşullarında zenginleşenlerden bir defaya mahsus alınan olağanüstü servet vergisidir. Uygulamada en çok gayrimüslim tüccarlar etkilendi; vergiyi ödeyemeyenler çalışma kamplarına gönderildi. 1944'te kaldırıldı.
- Toprak Mahsulleri Vergisi (1943): Tarım ürünlerinden ayni (ürün olarak) vergi alındı.
- Bu dönemde eğitim alanında Köy Enstitüleri (1940) açıldı.
4. Soğuk Savaş Dönemi (1947–1991)
Soğuk Savaş, ABD'nin önderliğindeki Batı Bloku (kapitalizm, liberal demokrasi) ile SSCB'nin önderliğindeki Doğu Bloku (komünizm) arasında, doğrudan savaşa dönüşmeyen siyasi, ekonomik, askerî ve ideolojik mücadeledir.
| Batı Bloku | Doğu Bloku |
|---|---|
| Truman Doktrini (1947): ABD, komünizm tehdidine karşı Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik yardım yaptı. | Kominform (1947): Komünist partilerin iş birliği örgütü |
| Marshall Planı (1947): Avrupa'nın ekonomik kalkınması için ABD yardımı | Molotov Planı ve COMECON (1949): Doğu Bloku'nun ekonomik iş birliği |
| NATO (1949): Batı'nın askerî savunma örgütü | Varşova Paktı (1955): Doğu Bloku'nun askerî örgütü |
Soğuk Savaş'ta Türkiye
- SSCB, 1945'te Türkiye ile yaptığı dostluk antlaşmasını yenilemeyeceğini açıkladı; Kars ve Ardahan'ı ve Boğazlar'da üs istedi. Bu talepler Türkiye'yi Batı Bloku'na yöneltti.
- Türkiye, Truman Doktrini ve Marshall Planı'ndan yararlandı; Avrupa Konseyi'ne katıldı (1949), Kore Savaşı'na asker gönderdi (1950) ve NATO'ya üye oldu (1952). Balkan Paktı (1954) ve Bağdat Paktı'nda (1955) yer aldı.
- Eisenhower Doktrini (1957): ABD Başkanı Eisenhower, Orta Doğu'da komünizmin yayılmasını önlemek için bölge ülkelerine ekonomik ve askerî yardım yapılacağını, komünist bir saldırı olursa ABD'nin askerî güç kullanacağını açıkladı. ABD böylece İngiltere ve Fransa'nın Orta Doğu'da bıraktığı boşluğu doldurmaya çalıştı. Türkiye doktrini destekledi.
- Küba Krizi (1962): SSCB'nin Küba'ya füze yerleştirmesiyle iki süper güç nükleer savaşın eşiğine geldi. Kriz, SSCB'nin füzeleri Küba'dan, ABD'nin de Jüpiter füzelerini Türkiye'den çekmesiyle çözüldü.
5. Yumuşama Dönemi ve Kıbrıs Sorunu
- Yumuşama (Detant): 1960'ların sonundan itibaren iki blok arasında gerginlik azaldı; silahsızlanma antlaşmaları (SALT) imzalandı. Helsinki Nihai Senedi (1975) ile Avrupa'da sınırların değişmezliği ve insan hakları güvenceye alındı.
- Bağlantısızlar Hareketi: İki bloğa da katılmak istemeyen, çoğu yeni bağımsızlığını kazanmış ülkeler bir araya geldi.
Kıbrıs sorunu
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1950'ler | Rumların adayı Yunanistan'a bağlama (Enosis) amacıyla EOKA örgütünü kurması; Türklerin direnişi |
| 1959–1960 | Zürih ve Londra antlaşmaları; Türk ve Rum toplumlarının ortaklığına dayanan Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulması (1960). Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet oldu. |
| 1963 | Rumların Türklere saldırıları (Kanlı Noel) |
| 1964 | Türkiye'nin adaya müdahale hazırlığı ve Johnson Mektubu |
| 1974 | Yunanistan'ın desteklediği darbe üzerine Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974); ABD'nin Türkiye'ye silah ambargosu |
| 1983 | Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin kurulması (15 Kasım 1983) |
- Johnson Mektubu (5 Haziran 1964): ABD Başkanı Johnson, Başbakan İsmet İnönü'ye gönderdiği mektupta Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahale etmesine karşı çıktı. ABD'nin verdiği silahların bu amaçla kullanılamayacağını ve Türkiye'nin müdahalesi SSCB'yi harekete geçirirse NATO müttefiklerinin Türkiye'yi savunmayı yeniden düşünebileceğini bildirdi. Türkiye müdahaleden vazgeçti.
- Sonuçları: Türk kamuoyunda ABD'ye güven sarsıldı. Türkiye, yalnızca Batı'ya bağlı dış politikasını gözden geçirerek çok yönlü bir dış politika izlemeye başladı; SSCB ve Bağlantısızlar ile ilişkilerini geliştirdi.
6. Türkiye'de Siyasi Hayat (1945–1980)
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1946 | Demokrat Parti kuruldu; çok partili hayata kalıcı olarak geçildi; ilk çok partili seçimler yapıldı. |
| 1950 | Seçimleri kazanan Demokrat Parti iktidara geldi (14 Mayıs 1950); ilk kez seçimle iktidar değişti. |
| 1960 | 27 Mayıs askerî darbesi; ardından 1961 Anayasası |
| 1971 | 12 Mart Muhtırası |
| 1980 | 12 Eylül askerî darbesi; ardından 1982 Anayasası |
7. Küreselleşen Dünya
- SSCB'nin dağılması: Gorbaçov'un açıklık (glasnost) ve yeniden yapılanma (perestroyka) politikaları SSCB'nin dağılmasını önleyemedi. Berlin Duvarı yıkıldı (1989), Almanya birleşti (1990) ve SSCB 1991'de dağıldı. Böylece Soğuk Savaş sona erdi.
- Türk cumhuriyetleri: Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan 1991'de bağımsızlıklarını ilan etti. Türkiye bu devletlerle ilişkilerini geliştirmek için TİKA (1992) ve TÜRKSOY (1993) gibi kurumlar kurdu; Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü'nün (1992) kurulmasına öncülük etti.
- Avrupa Birliği: 1993'te kuruldu. Türkiye ile AB arasında Gümrük Birliği 1996'da yürürlüğe girdi; Türkiye 1999'da aday ülke oldu.
- Yugoslavya'nın dağılması (Bosna Savaşı), Körfez savaşları, 11 Eylül 2001 saldırıları ve terörizm, küresel ısınma (Kyoto Protokolü, 1997) bu dönemin önemli sorunlarıdır.
Bilim ve teknolojide gelişmeler
| Gelişme | Tarih |
|---|---|
| İlk yapay uydu Sputnik (SSCB); uzay yarışının başlaması | 1957 |
| İnsanın Ay'a ayak basması (Apollo 11, ABD) | 1969 |
| Kişisel bilgisayarların yaygınlaşması; internetin dünyaya yayılması | 1980'ler–1990'lar |
| Dolly koyununun doğması: yetişkin bir hücreden kopyalanarak (klonlanarak) üretilen ilk memeli | 1996 |
| İnsan Genom Projesi'nin tamamlanması | 2003 |
- Bilim ve teknolojideki hızlı gelişmeler, bilgiye erişimi kolaylaştırdı ve dünyayı birbirine bağladı; ancak klonlama gibi gelişmeler, bilimin etik sınırları konusunda yeni tartışmalar başlattı.
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| 1917 | Bolşevik İhtilali |
| 1929 | Dünya Ekonomik Bunalımı |
| 1933 | Hitler'in iktidara gelmesi |
| 1 Eylül 1939 | II. Dünya Savaşı'nın başlaması |
| 19 Ekim 1939 | Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması |
| 1940 | Millî Korunma Kanunu; Köy Enstitüleri |
| 1941 | Almanya'nın SSCB'ye saldırması; Pearl Harbor ve ABD'nin savaşa girmesi |
| 1942 | Varlık Vergisi |
| 6 Haziran 1944 | Normandiya Çıkarması |
| 1945 | Almanya ve Japonya'nın teslim olması; Birleşmiş Milletler |
| 1947 | Truman Doktrini; Marshall Planı |
| 1949 | NATO |
| 1950 | Kore Savaşı; Demokrat Parti iktidarı |
| 1952 | Türkiye'nin NATO'ya girmesi |
| 1957 | Eisenhower Doktrini; Sputnik |
| 1962 | Küba Krizi |
| 1964 | Johnson Mektubu |
| 1974 | Kıbrıs Barış Harekâtı |
| 1983 | Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti |
| 1989–1991 | Berlin Duvarı'nın yıkılması; SSCB'nin dağılması; Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığı |
| 1996 | Türkiye-AB Gümrük Birliği; Dolly koyunu |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- İlk yapay uydu: Sputnik (1957)
- Kopyalanarak üretilen ilk memeli: Dolly koyunu (1996)
- Türkiye'de seçimle gerçekleşen ilk iktidar değişikliği: 1950 seçimleri
- Atom bombasının savaşta ilk kullanılması: Hiroşima (1945)
- Uzay yarışında insanın Ay'a ilk ayak basması: Apollo 11 (1969)
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Totaliter rejim | Devletin bireyin her alanını denetim altına aldığı baskıcı yönetim. |
| Aktif tarafsızlık | Savaşa girmeden, taraflar arasında denge kurarak çıkarlarını koruma politikası. |
| Soğuk Savaş | İki blok arasında doğrudan savaşa dönüşmeyen gerginlik dönemi. |
| Doktrin | Bir devletin dış politikasına yön veren temel ilke ve görüşler. |
| Yumuşama (detant) | Soğuk Savaş'ta gerginliğin azaldığı dönem. |
| Enosis | Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanması amacı. |
| Küreselleşme | Ekonomi, iletişim ve kültürde dünyanın birbirine bağlanması. |
| Klonlama (kopyalama) | Bir canlının genetik olarak aynısının üretilmesi. |
Kendinizi deneyin
1. Türkiye'nin 1939 Türk-İngiliz-Fransız Karşılıklı Yardım Antlaşması'na eklediği şart aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Antlaşmanın Türkiye'yi SSCB ile savaşa sürükleyemeyeceği
2. II. Dünya Savaşı yıllarında Türkiye'de yaşanan gelişmeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gümrük Birliği'ne girilmesi
3. Türkiye'nin Batı Bloku'na yönelmesinde en etkili gelişme aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) SSCB'nin Kars, Ardahan ve Boğazlarla ilgili talepleri
4. Eisenhower Doktrini'nin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Orta Doğu'da komünizmin yayılmasını önlemek
5. Johnson Mektubu'nun Türk dış politikasına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türkiye'nin çok yönlü bir dış politika izlemeye başlaması
6. Dolly koyununun 1996'da kopyalanarak üretilmesi en çok aşağıdaki alanlardan hangisindeki gelişmeye örnektir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genetik ve biyoteknoloji
Cevap anahtarı
1-A · 2-E · 3-A · 4-B · 5-B · 6-B
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 19. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.