Bu bölümde neler var?
Türkler Orta Asya bozkırlarında atlı-göçebe bir hayat sürdü; Asya'dan Avrupa'ya uzanan geniş bir coğrafyada devletler kurdu. Bu bölümde İslamiyet öncesi Türk devletlerini, bu devletlerin yönetim anlayışını (kut, töre, kurultay, ikili teşkilat), ordusunu, ekonomisini, inançlarını ve yazılı kültürünü sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.
Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.
Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular
- 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden 24 soru çıktı: TYT'de 8, AYT Tarih-1'de 8, AYT Tarih-2'de 8.
- Her sınavda her yıl en az bir soru: TYT'nin 1. sorusu, AYT Tarih-1'in 26. sorusu ve AYT Tarih-2'nin 2. sorusu 2018–2025 arasında her yıl bu bölümden geldi. Millî Mücadele ile birlikte YKS tarihinin en çok sorulan konusudur.
- En çok sorulan alan devlet anlayışı ve yönetim (kut, töre, kurultay, hatun, ikili teşkilat, cihan hâkimiyeti; 9 soru). Ardından Hunlar (5 soru) geliyor.
- Sorular çoğunlukla bir kağanın sözü, bir mektup, bir destan ya da bir unvan üzerinden kurulur ve "bu bilgi hangi anlayışı gösterir" diye sorar. Kavramları (kut, töre, ülüş) örnek olaylarla eşleştirerek çalışın.
| Konu | Soru | Hangi sınavlarda? |
|---|---|---|
| Devlet anlayışı ve yönetim | 9 | 2018 AYT-1 · 2020 AYT-1 · 2021 AYT-1 · 2023 TYT · 2023 AYT-1 · 2024 AYT-1 · 2024 AYT-2 · 2025 TYT · 2025 AYT-1 |
| Asya ve Avrupa Hunları | 5 | 2018 TYT · 2019 TYT · 2021 TYT · 2023 AYT-2 · 2024 TYT |
| Uygurlar | 3 | 2020 TYT · 2022 TYT · 2022 AYT-2 |
| Diğer Türk devletleri | 3 | 2020 AYT-2 · 2021 AYT-2 · 2025 AYT-2 |
| Kültür, yaşam ve kaynaklar | 3 | 2018 AYT-2 · 2019 AYT-2 · 2022 AYT-1 |
| Kök Türkler ve din | 1 | 2019 AYT-1 |
1. Türklerin Anayurdu ve İlk Kaynaklar
- Türklerin ilk anayurdu Orta Asya'dır. Bozkır iklimi nedeniyle Türkler hayvancılıkla geçinen, atlı ve göçebe bir hayat sürdü. Kuraklık, otlakların yetersiz kalması, nüfus artışı ve dış baskılar Türkleri dünyanın dört bir yanına göç etmeye zorladı.
- Türkler hakkındaki ilk yazılı bilgiler Çin kaynaklarında yer alır. Türkler ile Çinliler asırlarca komşu oldukları için Çin yıllıkları Türk tarihinin en önemli dış kaynaklarıdır.
- "Türk" adının geçtiği ilk Türk kaynağı Orhun Yazıtları'dır. Kaşgarlı Mahmut'a göre "Türk" kelimesi olgunluk çağı, Ziya Gökalp'e göre töre sahibi anlamına gelir.
- Anadolu'ya gelen ilk Türk topluluğu İskitler (Sakalar) olarak kabul edilir. İskitlerin hükümdarı Alp Er Tunga'dır; İskitler madencilikte ilerledikleri için "bozkırın kuyumcuları" diye anılır.
2. Asya Hun Devleti
Bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir; merkezi Ötüken'dir. İlk hükümdarı Teoman'dır.
- Mete Han döneminde en parlak çağını yaşadı. Mete, dağınık Türk boylarını (26 boy) tek bayrak altında topladı ve Çin'i vergiye bağladı.
- Mete, orduyu onlu sisteme göre düzenledi; Türk tarihinin ilk düzenli ordusunu kurdu. Onlu sistem daha sonra birçok devlet tarafından kullanıldı.
- Mete, komşu bir topluluğun at ve hatun isteğini kabul etti ama toprak isteğine savaşla cevap verdi; bu olay vatan toprağına verilen önemi gösterir.
- Çinliler Hun akınlarını durdurmak için Çin Seddi'ni yaptılar.
- Çin'in "böl ve yönet" politikası sonucu Hunlar önce Doğu ve Batı, sonra Kuzey ve Güney olarak bölündü; Kuzey Hunlarının batıya göçü Kavimler Göçü'ne yol açtı.
3. Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti
Balamir önderliğindeki Hunların batıya ilerleyip Alanları ve Gotları yerinden etmesiyle 375'te Kavimler Göçü başladı.
| Kavimler Göçü'nün sonuçları |
|---|
| Avrupa'nın etnik ve siyasi haritası değişti; bugünkü Avrupa milletlerinin temelleri atıldı. |
| Batı Roma İmparatorluğu zayıfladı ve 476'da yıkıldı. |
| İlk Çağ sona erdi, Orta Çağ başladı. |
| Avrupa'da feodalite (derebeylik) ortaya çıktı. |
| Hristiyanlık Avrupa'da yayıldı. |
- Avrupa Hun Devleti'ni Balamir kurdu. Rua döneminde Bizans ilk kez vergiye bağlandı.
- Attila döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Bizans ile Margos (Margus) Antlaşması (434) imzalandı: Bizans'ın ödediği vergi artırıldı, Hun tüccarlarına ticaret serbestliği tanındı. Attila 451'de Galya'ya, 452'de İtalya'ya sefer yaptı; Papa'nın ricası üzerine Roma'yı yağmalamadı.
- Attila'nın ölümünden (453) sonra devlet kısa sürede dağıldı. Hunlar, Bulgarların oluşumunda temel unsur oldu.
4. Kök Türk (Göktürk) Devleti
Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. 552'de Bumin Kağan, Avarlara bağlı Türkleri isyan ettirerek devleti kurdu.
- Devlet ikili teşkilata göre yönetildi: Doğuyu Bumin Kağan, batıyı kardeşi İstemi Yabgu yönetti.
- İstemi Yabgu, İpek Yolu'na hâkim olmak için önce Sasanilerle birleşip Akhunları yıktı; ardından Sasanilere karşı Bizans ile ittifak kurdu.
- Taspar (Tapo) Kağan Budizm'i benimseyip tapınaklar yaptırdı. Ancak Budizm, savaşçı ve göçebe Türk yaşayışına uymadığı için halk arasında yayılmadı.
- Çin'in kışkırtmalarıyla devlet 582'de Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldı; ardından Çin egemenliğine girdi. Bu dönemde Çin'e karşı çıkan ayaklanmalardan en bilineni Kürşat İhtilali'dir.
- II. Kök Türk (Kutluk) Devleti: 681'de Kutluk Kağan (İlteriş) bağımsızlığı yeniden kazandı. Bilge Kağan, kardeşi Kül Tigin ve vezir Tonyukuk döneminde devlet güçlendi. Bilge Kağan da Budizm'i benimsemek istedi; devletin ileri gelenleri karşı çıkınca vazgeçti.
- Bu dönemde dikilen Orhun Yazıtları, Türk tarihinin ilk yazılı belgelerindendir.
- 745'te Uygur, Karluk ve Basmil boylarının saldırısıyla yıkıldı.
5. Uygur Devleti
745'te Kutluk Bilge Kül Kağan tarafından kuruldu; merkezi Ötüken, daha sonra Karabalgasun'dur.
- Bögü Kağan Maniheizm'i resmî din olarak kabul etti. Bu din et yemeyi ve savaşmayı hoş görmediği için Uygurların savaşçı özellikleri zayıfladı; buna karşılık ticaret, sanat ve yerleşik hayat gelişti.
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Şehirler kurdular, tarımla uğraştılar; kalıcı mimari eserler yaptılar.
- Soğd alfabesinden geliştirdikleri Uygur alfabesini kullandılar. Kâğıt ve matbaayı kullanarak kitap bastılar, kütüphaneler kurdular. Kâğıt para ve madeni para kullandılar.
- Farklı dinlere ve kültürlere açık bir toplumdu: Maniheizm, Budizm ve Hristiyanlık bir arada yaşadı.
- 840'ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldılar; bir bölümü Doğu Türkistan'a ve Kansu'ya göç ederek yeni devletler kurdu.
6. Diğer Türk Devletleri ve Toplulukları
| Devlet/topluluk | Akılda kalacak bilgi |
|---|---|
| Avarlar | Bizans'ı Sasanilerle birlikte kuşattılar. Üzengiyi Avrupa'ya taşıdılar. Zamanla Slavlaştılar. |
| Hazarlar | Museviliği benimseyen tek Türk devletidir. Farklı dinlerin bir arada barış içinde yaşadığı bu döneme "Hazar barışı" denir. İslam ordularının Kafkaslardan kuzeye ilerlemesini durdurdular. |
| Türgişler | Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı Türgiş Kağanı Baga Tarkan'dır. Sulu Kağan Emevilere karşı savaşarak İslamiyet'in Orta Asya'da yayılmasını yavaşlattı. |
| Karluklar | 751 Talas Savaşı'nda Çinlilere karşı Abbasilerin yanında yer aldılar; ardından İslamiyet'i kabul ettiler. Karahanlıların kurulmasında etkili oldular. Türgişlere son verdiler. |
| Kırgızlar | Uygurları yıkarak (840) Ötüken'e hâkim oldular. Manas Destanı Kırgızlara aittir. |
| İtil (Volga) Bulgarları | İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Abbasi halifesinin gönderdiği heyette İbn Fadlan da vardı. |
| Tuna Bulgarları | Hristiyanlığı kabul ederek zamanla Slavlaştılar. |
| Macarlar | Katolik Hristiyanlığı benimsediler; Orta Avrupa'da yerleştiler. |
| Peçenekler ve Kıpçaklar | Karadeniz'in kuzeyinde yaşadılar; Rusların Karadeniz'e inmesini engellediler. |
| Oğuzlar | Selçuklu ve Osmanlı devletlerinin kurucu unsurudur. |
7. Devlet Anlayışı ve Yönetim
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından hükümdara verildiğine inanılması. Kut, kağanı başarısız olursa ondan geri alınabilirdi. |
| Ülüş sistemi | Devletin hükümdar ailesinin ortak malı sayılması. Hanedanın her erkek üyesi tahtta hak sahibiydi; bu durum taht kavgalarına ve devletin kısa ömürlü olmasına yol açtı. |
| İkili teşkilat | Ülkenin doğu ve batı olarak ikiye ayrılması: Doğuyu kağan, batıyı yabgu yönetirdi. Doğu kanadı daha üstün sayılırdı. |
| Kurultay (Toy) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. Kağanın başkanlığında toplanırdı; hatun da katılabilirdi. |
| Hatun | Kağanın eşi. Devlet yönetiminde söz sahibiydi; elçi kabul eder, kurultaya katılırdı. |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları. Adalet, eşitlik, iyilik ve insanlık ilkelerine dayanırdı; kağan da töreye uymak zorundaydı. Töre dinden bağımsız oluşturulurdu. |
| Cihan hâkimiyeti | Türklerin dünyaya düzen verme ve hâkim olma ülküsü. Bu ülkü, ulaşıldıkça daha ileride görülen bir hedefi simgeleyen Kızıl Elma ile ifade edilir. |
- Egemenlik sembolleri: Otağ (hükümdar çadırı), tuğ (sancak), örgin (taht), davul (kös), kotuz (sırığa bağlanan sığır kuyruğu), kılıç, yay ve ok, kemer. Kendi adına para bastırmak ve hutbe okutmak İslamiyet sonrası egemenlik sembolleridir.
- Destanlar ve yönetim: Oğuz Kağan Destanı'nda Oğuz Kağan'ın oğullarını Bozoklar ve Üçoklar olarak ikiye ayırması, ikili teşkilat anlayışının destandaki yansımasıdır.
8. Ordu, Ekonomi ve Sosyal Hayat
- Ordu: Ordunun temeli atlı okçulardı. Mete'nin kurduğu onlu sistem uygulandı. Savaşlarda düşmanı geri çekiliyor gibi yapıp pusuya düşürme esasına dayanan Turan (hilal) taktiği kullanıldı. Bütün erkekler asker sayıldığı için "ordu-millet" anlayışı vardı.
- Ekonomi: Temel geçim kaynağı hayvancılıktı; en çok at ve koyun beslendi. Göçebe yaşayış yaz ve kış otlakları (yaylak-kışlak) arasında sürdü. Doğu-Batı ticaretini sağlayan İpek Yolu'na hâkim olmak, Türk-Çin mücadelesinin en önemli nedeniydi.
- Otağ (çadır): Göçebe yaşama uygun, kolayca kurulup sökülebilen, taşınabilir konuttur. Hükümdarın otağı aynı zamanda bir egemenlik sembolüdür.
- Aile: Çekirdek aile yaygındı. Kadın toplumda saygın bir yere sahipti; ata biner, savaşa katılırdı.
9. İnanç, Yazı ve Edebiyat
- Gök Tanrı inancı: Evreni yaratan tek ve en büyük güç Gök Tanrı'dır. Bunun yanında atalar kültü ve doğa kültü vardı. Ölüler eşyalarıyla birlikte kurgan denen mezarlara gömülür, cenaze törenine yuğ, ölenin ardından söylenen ağıta sagu denirdi. Mezarların başına, ölenin hayattayken öldürdüğü düşman sayısı kadar balbal dikilirdi.
- Farklı dinleri benimseyen Türk devletleri: Taspar ve Bilge Kağan (Kök Türk) Budizm'e yöneldi; Bögü Kağan (Uygur) Maniheizm'i, Hazarlar Museviliği, Tuna Bulgarları ve Macarlar Hristiyanlığı, İtil Bulgarları İslamiyet'i kabul etti.
- Yazı: Kök Türkler 38 harfli Kök Türk (Orhun) alfabesini, Uygurlar Soğd kökenli Uygur alfabesini kullandı. Yazı, yazıtlar ve belgeler sayesinde gündelik hayatın izlerini bugüne taşıdı.
- Orhun Yazıtları: II. Kök Türk Devleti döneminde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikildi. 1893'te Danimarkalı dil bilimci Wilhelm Thomsen tarafından okundu. Yazıtlarda kağanların halka seslenişi yer alır; nutuk ve siyasetname özelliği taşır.
- Yenisey Yazıtları: Kırgızlara ait mezar taşlarıdır.
| Destan | Ait olduğu topluluk |
|---|---|
| Alp Er Tunga, Şu | İskitler (Sakalar) |
| Oğuz Kağan | Hunlar |
| Bozkurt, Ergenekon | Kök Türkler |
| Türeyiş, Göç | Uygurlar |
| Manas | Kırgızlar |
Kronoloji
| Tarih | Gelişme |
|---|---|
| MÖ 3. yüzyıl | Asya Hun Devleti; Mete Han dönemi |
| 375 | Kavimler Göçü'nün başlaması |
| 434 | Margos Antlaşması |
| 453 | Attila'nın ölümü |
| 552 | Kök Türk Devleti'nin kuruluşu |
| 582 | Kök Türk Devleti'nin ikiye ayrılması |
| 681 | II. Kök Türk (Kutluk) Devleti'nin kuruluşu |
| 745 | Uygur Devleti'nin kuruluşu |
| 751 | Talas Savaşı |
| 840 | Uygur Devleti'nin Kırgızlar tarafından yıkılması |
Sınavda sorulan "ilk"ler
- İlk teşkilatlı Türk devleti: Asya Hun Devleti
- İlk düzenli Türk ordusu (onlu sistem): Mete Han
- Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlet: Kök Türkler
- İlk Türk alfabesi: Kök Türk (Orhun) alfabesi
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti: Uygurlar
- Kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı: Baga Tarkan (Türgiş)
- İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti: İtil Bulgarları
- Museviliği benimseyen tek Türk devleti: Hazarlar
Kavramlar
| Kavram | Açıklama |
|---|---|
| Kut | Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılması. |
| Ülüş | Devletin hanedanın ortak malı sayılması. |
| Töre | Yazısız hukuk kuralları; kağan da uymak zorundaydı. |
| Kurultay (Toy) | Devlet işlerinin görüşüldüğü meclis. |
| Yabgu | İkili teşkilatta ülkenin batısını yöneten, hanedandan gelen yönetici. |
| Tigin | Hükümdarın oğulları; şehzade. |
| Otağ | Hükümdar çadırı; taşınabilir konut ve egemenlik sembolü. |
| Kızıl Elma | Cihan hâkimiyeti ülküsünü simgeleyen hedef. |
| Balbal | Mezar başına dikilen, insan biçimli taş. |
| Kurgan | Ölülerin eşyalarıyla gömüldüğü mezar. |
Kendinizi deneyin
1. İlk Türk devletlerinde hükümdarın yönetme yetkisini Gök Tanrı'dan aldığına inanılmasını ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kut
2. İlk Türk devletlerinde ülkenin doğu ve batı olarak ikiye ayrılıp doğuyu kağanın, batıyı yabgunun yönetmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İkili teşkilat
3. Aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü'nün sonuçlarından biri değildir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İslamiyet'in Avrupa'da yayılması
4. Uygurlarda Maniheizm'in kabul edilmesinin sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Savaşçı özelliklerin zayıflaması
5. "Kağan da töreye uymak zorundadır." ifadesi ilk Türk devletleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hükümdarın da hukuk kurallarıyla sınırlandırıldığını
6. İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İtil Bulgarları
7. Kök Türklerin İpek Yolu'na hâkim olmak için önce Sasanilerle, ardından Sasanilere karşı Bizans ile ittifak yapması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dış politikanın ekonomik çıkarlara göre şekillendiğini
Cevap anahtarı
1-B · 2-C · 3-D · 4-A · 5-D · 6-E · 7-A
Kaynak notu
Bu metin, Tarih ÖABT 3. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.