En Uzun Yüzyıl (1800–1922)

Bu bölümde neler var?

XIX. yüzyılda Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve Sanayi İnkılabı'nın doğurduğu sömürgecilik Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi. Osmanlı bir yandan azınlık isyanları ve büyük devletlerin baskısıyla uğraştı, bir yandan da ıslahatlarla ve diplomasiyle varlığını korumaya çalıştı. Bu bölümde Doğu Sorunu'nu, denge siyasetini, II. Mahmut'un ıslahatlarını, Mısır ve Boğazlar meselelerini, Kırım Savaşı'nı, 93 Harbi'ni ve Osmanlı ekonomisinin dışa bağımlı hâle gelişini sınavda en çok sorulan noktalarıyla göreceksiniz.

Her başlığın altındaki ÖSYM'de çıktı kutusu, o konudan 2018–2025 YKS'de (TYT ve AYT) hangi yıl, hangi testte ve kaçıncı soruda soru geldiğini gösterir.

Son yıllarda bu bölümden çıkan sorular

• 2018–2025 arasındaki sekiz YKS'de bu bölümden 12 soru çıktı: TYT'de 3, AYT Tarih-1'de 4, AYT Tarih-2'de 5.
• En çok sorulan konu denge siyaseti ve diplomasi (Hünkâr İskelesi, Londra Boğazlar Sözleşmesi, Paris Antlaşması, Afrika'daki mücadele; 6 soru). TYT'de 2020 ve 2023'te doğrudan "denge siyaseti" soruldu.
• Ardından ekonomi (Osmanlı Bankası, Düyun-ı Umumiye, kapitülasyonlar, sanayileşme; 3 soru) ve ıslahatlar (II. Mahmut, Tanzimat'ın amacı; 2 soru) geliyor.
• Sorular genellikle bir antlaşmanın ya da kurumun sonucunu ve amacını sorar: "Bu gelişme Osmanlı'nın hangi politikasını gösterir?" Denge siyasetini örnekleriyle (Mısır meselesi, Kırım Savaşı) öğrenmek bu bölümün anahtarıdır.

1. XIX. Yüzyılda Dünya ve Osmanlı

• Fransız İhtilali (1789) eşitlik, özgürlük ve milliyetçilik düşüncelerini yaydı. Milliyetçilik, Osmanlı gibi çok uluslu imparatorluklarda azınlık isyanlarına yol açtı.
• Sanayi İnkılabı ile güçlenen Avrupa devletleri hammadde ve pazar aradı; bu durum sömürgeciliği hızlandırdı ve Osmanlı'yı Avrupa mallarının pazarı hâline getirdi.
• Doğu Sorunu (Şark Meselesi): Avrupa devletlerinin Osmanlı topraklarını nasıl paylaşacakları sorunudur. Rus Çarı I. Nikola, Osmanlı'yı "hasta adam" olarak niteledi.
• Osmanlı'nın amacı: Toprak bütünlüğünü korumak ve büyük devletlerin iç işlerine karışmasını önlemek. Bunun için ıslahatlar yapıldı ve denge siyaseti izlendi.

2. II. Mahmut Dönemi (1808–1839)

II. Mahmut, Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa'nın desteğiyle tahta çıktı. Ayanlarla imzaladığı Sened-i İttifak (1808), padişahın yetkilerini ilk kez sınırlandıran belgedir (ayrıntısı "Osmanlı'da Demokratikleşme" bölümündedir).

• Amacı: II. Mahmut, ayanların ve yeniçerilerin gücünü kırarak merkezî otoriteyi güçlendirmek ve devleti Avrupa tarzında yeniden örgütlemek istedi. Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması, ıslahatların önündeki en büyük engeli ortadan kaldırdı.

3. Azınlık İsyanları

• Rusya, Balkanlardaki Slav halkları birleştirmeyi amaçlayan Panslavizm politikasıyla bu isyanları destekledi. Avrupa devletleri kendi ülkelerindeki milliyetçi hareketleri bastırırken Osmanlı'daki isyanları destekleyerek çifte standart uyguladı.

4. Mısır Meselesi ve Boğazlar

• Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Yunan isyanını bastırmaya yardım etmesinin karşılığında istediği Suriye valiliğini alamayınca isyan etti. Mısır ordusu Konya'ya kadar ilerledi.
• İngiltere ve Fransa'dan yardım alamayan II. Mahmut Rusya'dan yardım istedi. Rus donanmasının İstanbul'a gelmesiyle telaşlanan İngiltere ve Fransa, Mehmet Ali Paşa'yı Kütahya Antlaşması'na (1833) razı etti.
• Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833): Osmanlı ile Rusya arasında imzalandı. Rusya'ya saldırı olursa Osmanlı Boğazları diğer devletlerin savaş gemilerine kapatacaktı. Bu antlaşmayla Boğazlar uluslararası bir sorun hâline geldi. Rusya'nın Boğazlarda üstünlük kazanmasından rahatsız olan İngiltere, Osmanlı'ya yakınlaştı ve Rusya'ya karşı Fransa ile birlikte hareket etmeye başladı.
• Balta Limanı Ticaret Sözleşmesi (1838): İngiltere'nin Mısır meselesinde desteğini almak için imzalandı. İngiliz tüccarlarına geniş ayrıcalıklar tanındı, tekeller kaldırıldı. Yerli üretim Avrupa mallarıyla rekabet edemedi; Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı hâline geldi.
• Mehmet Ali Paşa'nın ikinci isyanında Osmanlı ordusu Nizip'te yenildi (1839). Londra Konferansı (1840) ile Mısır valiliği Mehmet Ali Paşa'nın ailesine babadan oğula geçecek şekilde verildi; Mısır Osmanlı'ya bağlı kaldı.
• Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841): Boğazlar barış zamanında bütün devletlerin savaş gemilerine kapalı olacaktı. Boğazlar uluslararası bir statü kazandı; Hünkâr İskelesi Antlaşması geçersiz hâle geldi.

5. Kuzey Afrika'nın Kaybı

• Osmanlı, Afrika'daki topraklarını Avrupa devletleri arasındaki rekabetten yararlanarak bir süre korumaya çalıştı; ancak deniz gücünün zayıflığı ve uzaklık nedeniyle bu topraklar kaybedildi.

6. Abdülmecit Dönemi ve Kırım Savaşı

• Tanzimat Fermanı (1839) ilan edildi. Fermanın önemli amaçlarından biri, Avrupa devletlerinin desteğini kazanmak (özellikle Mısır meselesinde), azınlıkları devlete bağlamak ve büyük devletlerin iç işlere karışmasını önlemekti (ayrıntısı "Osmanlı'da Demokratikleşme" bölümündedir).

• Kırım Savaşı (1853–1856): Rusya'nın Osmanlı'daki Ortodoksların koruyuculuğunu istemesi, Kudüs'teki kutsal yerler sorunu ve Osmanlı'nın Macar ve Leh mültecileri geri vermemesi savaşa yol açtı. Rusya'nın güçlenmesini istemeyen İngiltere, Fransa ve Piyemonte Osmanlı'nın yanında savaştı. Rusya yenildi.
• Savaş sırasında Osmanlı ilk dış borcunu aldı (1854); ilk telgraf hattı kuruldu.
• Islahat Fermanı (1856) savaşın sonunda ilan edildi; gayrimüslimlere geniş haklar tanındı.
• Paris Antlaşması (1856): Osmanlı Avrupa devleti sayıldı ve toprak bütünlüğü büyük devletlerin güvencesi altına alındı. Karadeniz tarafsız hâle getirildi; Osmanlı ve Rusya Karadeniz'de donanma bulunduramayacaktı. Böylece galip olan Osmanlı da yenik devlet gibi kısıtlandı.

7. Abdülaziz Dönemi (1861–1876)

• Vilayet Nizamnamesi (1864) ile eyaletler kaldırıldı; vilayet, sancak (liva), kaza ve köy düzeni kuruldu.
• Mecelle hazırlandı; Darülfünun (1870) açıldı; Osmanlı donanması dünyanın sayılı donanmaları arasına girdi.
• Rusya, Paris Antlaşması'nın Karadeniz'le ilgili hükümlerini tanımadığını açıkladı ve 1871 Londra Konferansı'nda Karadeniz'de yeniden donanma bulundurma hakkını aldı.
• Mısır valisine hidiv unvanı verildi (1867); Eflak ve Boğdan birleşerek Romanya adını aldı.
• Dış borçlar ödenemez hâle geldi; 1875 Ramazan Kararnamesi ile borç ödemeleri ertelendi (mali iflas).

8. II. Abdülhamit Dönemi (1876–1909)

• Tahta çıkar çıkmaz Kanun-i Esasi'yi ilan etti (1876) ve I. Meşrutiyet başladı. 93 Harbi sırasında meclisi kapattı.
• 93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı): Balkanlardaki isyanlar ve İstanbul (Tersane) Konferansı kararlarının reddedilmesi üzerine başladı. Plevne'de Gazi Osman Paşa, Doğu'da Gazi Ahmet Muhtar Paşa direndi; ancak Ruslar İstanbul yakınlarına (Yeşilköy) kadar geldi.
• Ayastefanos Antlaşması (1878), Avrupa devletlerinin itirazıyla Berlin Antlaşması (1878) ile değiştirildi:

• İngiltere, Rusya'ya karşı destek vermesi karşılığında Kıbrıs'ın yönetimini aldı (1878). Doğu Rumeli 1885'te Bulgaristan'a katıldı.
• 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı Girit meselesi yüzünden çıktı; Osmanlı Dömeke Meydan Savaşı'nı kazandı, ancak büyük devletlerin baskısıyla Girit'e özerklik verildi.
• II. Abdülhamit, İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı topraklarına yönelik politikaları karşısında Almanya ile yakınlaştı: Ordunun eğitimi Alman uzmanlara verildi, Bağdat Demiryolu imtiyazı Almanlara tanındı. İç politikada İslamcılık (ümmetçilik) öne çıktı.
• II. Abdülhamit döneminde eğitimde ve sağlıkta önemli yatırımlar yapıldı (Darülaceze, Hamidiye Etfal Hastanesi, Mülkiye ve Sanayi-i Nefise okulları). 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi; 31 Mart Olayı'ndan (1909) sonra II. Abdülhamit tahttan indirildi.

9. Osmanlı Ekonomisinin Dışa Bağımlı Hâle Gelmesi

• Kapitülasyonlar ve Balta Limanı: Yabancı tüccarlara tanınan ayrıcalıklar ve düşük gümrük vergileri yerli üretimi çökertti; Osmanlı hammadde ihraç eden ve sanayi malı ithal eden bir ülkeye dönüştü.
• Dış borçlar: İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında (1854) İngiltere'den alındı. Borçlar kısa sürede ödenemez hâle geldi ve 1875 Ramazan Kararnamesi ile ödemeler durduruldu.
• Düyun-ı Umumiye (1881, Muharrem Kararnamesi): Alacaklı Avrupa devletlerinin temsilcilerinden oluşan bu idare, tuz, tütün, ipek, alkol, pul gibi gelirlere el koyarak borçları tahsil etti. Benzer bir uygulama daha önce borçlarını ödeyemeyen Mısır'da (Borçlar Sandığı) görülmüştü.
• Osmanlı Bankası: İngiliz ve Fransız sermayesiyle kuruldu ve Osmanlı'da para basma yetkisi aldı. Yabancı sermaye demiryolu, liman, maden gibi alanlara yöneldi.
• Sanayileşme çabaları: Feshane ve Hereke gibi devlet fabrikaları kuruldu, yerli malı kullanımı teşvik edildi; ancak sermaye ve teknik eleman eksikliği, Avrupa mallarıyla rekabet edilememesi nedeniyle başarı sınırlı kaldı.

Kronoloji

Sınavda sorulan "ilk"ler

• İlk milliyetçi isyan: Sırp İsyanı (1804)
• Ayrıcalık kazanan ilk azınlık: Sırplar (Bükreş, 1812)
• Bağımsızlığını kazanan ilk azınlık: Yunanlar (Edirne, 1829)
• Kuzey Afrika'daki ilk kayıp: Cezayir (1830)
• İlk resmî gazete: Takvim-i Vekayi (1831)
• İlk nüfus sayımı: 1831
• İlk dış borç: 1854 (Kırım Savaşı)
• Boğazların uluslararası sorun hâline gelmesi: Hünkâr İskelesi (1833)
• Boğazların uluslararası statü kazanması: Londra Boğazlar Sözleşmesi (1841)

Kavramlar

Kendinizi deneyin

Kaynak notu

Bu metin, Tarih ÖABT 12. ünite notlarından YKS düzeyine sadeleştirildi; kapsamı MEB'in TYT-AYT konu özetleriyle karşılaştırıldı. Soru bilgileri (yıl, test, soru numarası ve konu), ÖSYM'nin yayımladığı 2018–2025 YKS soru kitapçıklarından ve bu kitapçıkları konulara göre sınıflandıran yksprogram.com.tr verilerinden derlendi. Soruların telif hakkı ÖSYM'ye ait olduğu için soru metinleri buraya alınmadı; yalnızca hangi konunun sorulduğu belirtildi. Çıkmış soruları çözmek için ÖSYM'nin sitesindeki (osym.gov.tr) soru kitapçıklarına bakabilirsiniz. "Kendinizi deneyin" bölümündeki sorular bu çalışma için yazıldı.